RZESZÓW
 

404 Not Found

Not Found


The requested URL /app/site.php5/getobjtext/133/1__ was not found on this server.


Additionally, a 404 Not Found
error was encountered while trying to use an ErrorDocument to handle the request.




Apache/2.4.12 (Unix) OpenSSL/1.0.1e-fips mod_bwlimited/1.4 Server at www.kobidz.com Port 80


szukaj
 
 
 
Zasięg terytorialny ośrodka
 
Zabytki nieruchome
Architektura sakralna
Kościoły
Cerkwie
Synagogi
Architektura rezydencjonalna
Architektura obronna
Budowle użyteczności publicznej
Budownictwo drewniane
Budownictwo przemysłowe

 

 
ROBIDZ NA CO DZIEŃ
Archiwalia
Biblioteka
Wydawnictwa
 
UNESCO
Kościoły w Bliznem i Haczowie
 
POMNIKI HISTORII
Łańcut
Leżajsk
 




 


Cerkwie
Regionalny Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków w Rzeszowie
data dodania: 03.04.2007 (data modyfikacji: 03-04-2007)


Istotnym wyróżnikiem zasobu dziedzictwa kulturowego na terenie obecnego województwa podkarpackiego jest jego różnorodność wynikająca przede wszystkim z historycznie uwarunkowanego położenia „na pograniczu kultur”. Stąd też charakterystycznym elementem krajobrazu kulturowego są nadal licznie zachowane (pomimo olbrzymich w strat dokonanych w okresie od II wojny światowej do dziś) cerkwie – zarówno drewniane, jak i murowane.

Cerkwie murowane

Najwcześniejsze relikty murowanego budownictwa cerkiewnego pochodzą z XII w., są to fundamenty cerkwi katedralnej w Przemyślu oraz stosunkowo niedawno odkryte fundamenty świątyni z XII w. zlokalizowane na terenie średniowiecznego grodziska „Horodyszcze” w Trepczy.
Z okresu staropolskiego zachowały się jedynie nieliczne murowane cerkwie: w Posadzie Rybotyckiej – XV-XVI w., Kańczudze – I poł. XVII w. i w Jarosławiu – I poł. XVIII w. oraz dzwonnica katedry gr.-kat. w Przemyślu z II poł. XVIII w. Niewątpliwie najcenniejszą z nich jest obronna cerkiew w Posadzie Rybotyckiej z zachowaną unikatową polichromią z XVI w. Okazała cerkiew w Jarosławiu została mocno przekształcona w pocz. XX w. i jej forma odnosi się bardziej do tego właśnie czasu.

 

Posada Rybotycka

 

Jarosław, cerkiew p.w. Przemienienia Pańskiego


Koniec XVIII w. oraz I poł. XIX w. to okres wznoszenia tzw. terezjańskich i józefińskich cerkwi opartych wprawdzie na stypizowanych projektach wypracowanych przez austriacką administrację budowlaną jednakże posiadających niejednokrotnie zindywidualizowane formy. Projekty te były oderwane od tradycji ruskiej architektury cerkiewnej a wznoszone na ich podstawie cerkwie nie różniły się zasadniczo w formie od opartych na tym samym schemacie świątyń rzymskokatolickich. Cerkwie tego rodzaju zachowały się stosunkowo licznie na całym obszarze występowania budownictwa cerkiewnego w woj. podkarpackim (np. w Pielni, Tylawie, Odrzechowej, Woli Niżnej, Czaszynie, Łukowem, Tarnawie Górnej, Smolniku k. Komańczy, Trepczy).
Oprócz ww. typowych cerkwi zachowały się z tego okresu nieliczne, bardzo interesujące obiekty o bardziej indywidualnych, klasycyzujących cechach (m. in. w Krzywczy, Leżajsku, Prałkowcach).

 

 

Malawa, fot. I. Kunysz

 

Krzywcza


Wzmożony ruch budowlany, podobnie jak w przypadku budownictwa kościelnego, można zaobserwować w II poł. XIX w. i pocz. XX w. aż po okres międzywojenny. Wznoszone w tym okresie cerkwie charakteryzują się stosunkowo dużą różnorodnością i wykazują tendencje powrotu do układów tradycyjnie kojarzonych z architekturą cerkiewną tj. trójdzielnego planu, układu krzyżowo-kopułowego (Przemyśl-Błonie i -Wilcze, Jaksmanice, Kulno, Wapowce, Wysock, Sanok-Dąbrówka, Międzybrodzie, Wróblik Królewski, Surochów, Stary Dzików). Nasilający się w tym czasie ukraiński ruch nacjonalistyczny miał swoje przełożenie w poszukiwaniu stylu narodowego w architekturze, który coraz częściej upatrywano w neobizantynizmie. W ugruntowaniu tego poglądu wielki udział miał Bazyli Nahirny, projektant ponad 200 cerkwi, których rozwiązania powielano ponadto w setkach kolejnych budowli przez innych architektów jeszcze w okresie dwudziestolecia międzywojennego. Spośród kilkunastu cerkwi tego architekta zachowanych na obszarze woj. podkarpackiego należy wymienić przede wszystkim świątynie w Dąbrowicy, Krasnej, Kuryłówce, Lubaczowie, Nowym Lublińcu i Ryszkowej Woli.

 

 

Leżajsk

 

Wyszatyce

 

Krasna

 

Rzeszów - Zalesie


Cerkwie drewniane 

Cerkwie drewniane prezentują tradycyjny typ konstrukcji zrębowej, a powszechną zasadą układu przestrzennego, istniejącą już  w okresie staropolskim, jest stosowanie trójpodziału: sanktuarium-nawa-babiniec będącego uproszczeniem układu krzyżowo-kopułowego charakterystycznego dla architektury bizantyńskiej. Cerkwie te wyróżniają się bardzo często w krajobrazie specyficznym zwieńczeniem poszczególnych części baniastymi hełmami wież, kopułami i dachami brogowymi, tzw. wierchami (często uskokowymi). Zachowane cerkwie prezentują dużą różnorodność rozwiązań.
 Najstarsze zachowane cerkwie drewniane, w Radrużu, Gorajcu, Chotyńcu i Uluczu pochodzące z k. XVI w. i pocz. XVII w. to wybitne dzieła architektury drewnianej o wyjątkowych wartościach artystycznych i wysokim poziomie wykonania oraz ciekawych rozwiązaniach technicznych. Spośród innych niezwykle cennych cerkwi wzniesionych w okresie staropolskim należy wymienić pochodzące z XVII w. cerkwie w Dobrej Szlacheckiej (cerkiew bramna[?]), Hawłowicach, Kruhelu Wielkim, Rudce, z I poł. XVIII w. w Czerteżu, Lesznie (Poździaczu), Łodzinie, Łukawcu, Młynach, Piątkowej, Równi oraz z II poł. XVIII w. w Borchowie, Leżachowie, Smolniku, Ustianowej, Woli Wielkiej.

 

Gorajec
fot. z archiwum Muzeum Zamek w Łańcucie

 

Dobra Szlachecka
fot. z archiwum Muzeum Zamek w Łańcucie

 

 

Piątkowa, fot. I. Kunysz

 

 Równia
fot. z archiwum Muzeum Zamek w Łańcucie


 Budownictwo bojkowskie, o układzie trójdzielnym, trójkopułowym, z charakterystycznymi zadaszeniami wspartymi na słupach lub belkach zrębu, na terenie woj. podkarpackiego reprezentuje zaledwie kilka obiektów. Są to XVIII-wieczne cerkwie w Smolniku oraz znajdująca się w sanockim skansenie cerkiew z Grąziowej a także pochodząca z XIX w. cerkiew w Liskowatem.
 Osobnego omówienia wymagają stosunkowo jednolite formalnie cerkwie występujące na obszarze dawnego osadnictwa łemkowskiego. Ogólnie cerkwie te można podzielić obszarowo na dwie grupy – starszą, zachodnio- i młodszą, wschodniołemkowską. Do najbardziej charakterystycznych i najbardziej znanych przykładów cerkwi zachodniołemkowskich należą świątynie w Świątkowej Wielkiej, Świątkowej Małej, Krempnej oraz późniejsza w Kotani. Cerkwie typu zachodniołemkowskiego o trójdzielnym planie z charakterystycznymi wieżami izbicowymi o pochyłych ścianach, zróżnicowaną wysokością poszczególnych członów budowli, z namiotowymi łamanymi dachami-kopułami oraz zwieńczeniami w formie baniastych hełmów z pozornymi latarniami, malowniczo wpisują się w otaczający krajobraz Beskidu Niskiego.
 Z terenów dawnej środkowej Łemkowszczyzny zachowały się jedynie cerkwie w Chyrowej (XVIII w.) i Bałuciance (zap. XVII w.). Zastosowanie w ich wnętrzach wielopolowych sklepień zrębowych było zapewne inspiracją dla twórców XIX-wiecznej architektury cerkiewnej wschodniej Łemkowszczyzny, której przykłady zachowały się m.in. w Komańczy, Rzepedzi, Turzańsku, Radoszycach i Wisłoku Wielkim. Na kształt tych cerkwi inspirująco wpłynęło też jak się wydaje, paradoksalnie, stypizowane sakralne budownictwo murowane okresu józefińskiego. Cerkwie te, tzw. wschodniołemkowskie, wyróżniają się wydłużonym planem z wieżą lub bez, równą wysokością zrębu, zwieńczeniami w formie cebulastych hełmów ze ślepymi latarniami.

 

 

Świątkowa Wielka
fot. z archiwum Muzeum Zamek w Łańcucie

 

Rzepedź 
fot. z archiwum Muzeum Zamek w Łańcucie

Spośród cerkwi józefińskich wzniesionych w drewnie należy wymienić przede wszystkim świątynie istniejące w Tyrawie Solnej, Siemuszowej, Hołuczkowie i Rudence czy bardziej klasycyzujące w Czarnej i Rabem.
 W przeciwieństwie do murowanych cerkwi z I poł. XIX w. drewniana architektura cerkiewna z tego czasu jest bardziej różnorodna. Oprócz powtarzanych w drewnie wzorców świątyń józefińskich (oczywiście powtarzanych na tyle na ile pozwalała odmienna specyfika budulca jakim jest drewno) stosowano również inne układy – trójdzielne (z kopułami lub wierchami) powszechne w okresie staropolskim (np. cerkiew w Liskowatem) jak i układy przestrzenne zmodyfikowane przez dążenie do ujednolicenia przestrzeni wnętrza (np. cerkwie w Cewkowie i Obarzymie).

 

 

Brzeżawa, fot. I. Kunysz

 

Tyrawa Solna, fot. I. Kunysz


 Równie interesująco prezentuje się zasób drewnianej architektury cerkiewnej z 2. połowy XIX w. i pocz. XX w. Opisane wyżej tendencje poszukiwania „stylu narodowego” w budownictwie murowanym dotyczyły w równym stopniu cerkwi drewnianych. W tym poszukiwaniu „stylu ruskiego” co bardziej ciekawe uczestniczyli nie tylko Ukraińcy ale również architekci polscy przyczyniając się w pewnym stopniu do kreowania drewnianego budownictwa cerkiewnego ukierunkowanego na „malowniczość”. Spośród licznych cerkwi drewnianych wzniesionych w tym czasie na szczególną uwagę zasługują cerkwie w Michniowcu, Jurowcach, Dobrej Szlacheckiej, Wojtkowej, Chmielu, Bystrem, Jaworniku Ruskim, Szczutkowie.
 Te tendencje uwypuklania malowniczości nasiliły się szczególnie w okresie dwudziestolecia międzywojennego. W tym czasie powstały niezwykle interesujące cerkwie w Wielkich Oczach o nietypowej dla tego rodzaju budynków na tym terenie konstrukcji szachulcowej, Fredropolu-Kormanicach, Hoszowie, Roztoce, czy dzwonnica cerkiewna w Młodowicach.

 

                                                                     

 

Fredropol-Kormanice, fot. I. Kunysz

 


drukuj stronę


 
 
 
  aktualizacja: 05.09.2006
  o nas | projekty i programy | współpraca | zabytki  
 

2005 - Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków

email: rkwolek@kobidz.pl