OPOLE
  Object moved

Object moved to here.



szukaj
 
 
 
Zasięg terytorialny ośrodka
 
ROBIDZ NA CO DZIEń
Archiwum i biblioteka
Opracowania
Byscina - Pitschen - Byczyna
Zapisane w krajobrazie
Rzecz o byczyńskich ewangelikach
 
POMINIKI HISTORII
Istniejące
Góra św. Anny
 




 


Szlak Polichromii Brzeskich
Regionalny Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków w Opolu
data dodania: 11.12.2006 (data modyfikacji: 23-08-2007)


W okolicach Brzegu znajduje się największe skupisko 20 unikalnych średniowiecznych polichromii w Polsce. Jak dotąd, udało się zidentyfikować w województwie opolskim 38 takich dzieł, niezmiernie istotnych dla dziejów malarstwa gotyckiego na Śląsku. 6 polichromii średniowiecznych można oglądać we wnętrzach kościołów w: Brzegu (św. Mikołaja), Krzyżowicach, Małujowicach, Obórkach, Pogorzeli i Strzelnikach. Aż 11 tych cennych zabytków, wymaga ogromnych nakładów środków finansowych, aby wydobyć je spod tynków, tudzież zbadać, czy rzeczywiście tam się znajdują. W kościołach w Młodoszowicach, Starym Grodkowie i Zielęcicach, podczas prowadzonych bez nadzoru specjalistów remontów świątyń, doszło do zniszczenia malowideł.
Ośrodek PTTK w porozumieniu z władzami lokalnymi zdając sobie sprawę z ogromnych walorów turystycznych brzeskich kościółków gotyckich, wyznaczył w 1997 r. specjalny (niebieski) szlak turystyczny po najciekawszych zabytkach, zwany Szlakiem Polichromii Brzeskich. Prowadzi on przez: Brzeg, Brzezinę, Zielęcice, Małujowice, Łukowice Brzeskie, Bierzów, Przylesie, Obórki, Krzyżowice, Pogorzelę, Łosiów, Strzelniki i Kruszynę. Wszystkie te kościoły ze względów na bezpieczeństwo są zamknięte poza czasem nabożeństw i posług religijnych. Można jednak prosić o ich otwarcie księży lub kościelnych (kościoły parafialne) lub wyznaczonych mieszkańców wsi (kościoły filialne).
Polichromie zdobiące kościoły w Brzegu, Małujowicach, Strzelnikach, Krzyżowicach i Pogorzeli to jedne z najcenniejszych dzieł sztuki śląskiej. Jedynym zidentyfikowanym spośród twórców malowideł w brzeskich kościołach jest artysta określany mianem Mistrza Brzeskich Pokłonów Trzech Króli albo Mistrza z Brzegu. Ten znakomity twórca w kilku kościołach pozostawił po sobie wspaniałe przykłady średniowiecznego malarstwa ściennego, a powtarzająca się, charakterystyczna scena Pokłonu Trzech Króli posłużyła do identyfikacji dzieł malarza. Prawdopodobnie przybył on na Śląsk wraz z dworem księcia legnicko-brzeskiego Ludwika II. Mistrz w swej twórczości stosował nowy sposób ekspresji – nową symbolikę i perspektywę. Szybko też znalazł on naśladowców, zdolnych i utalentowanych twórców lokalnych, z których badaczom udało się zidentyfikować jednego, określanego mianem Naśladowcy Mistrza z Brzegu. Po przejęciu kościołów przez protestantów (1 połowa XVI w.) polichromie zabielono, gdyż nie pasowały one do estetyki i liturgii ewangelickiej. Odkryto je dopiero w ubiegłym wieku podczas kolejnych remontów świątyń.


 Najstarszym i najcenniejszym kościołem na szlaku jest kościół filialny pw. św. Antoniego w Strzelnikach. Wzniesiono 2 połowie XIII w. We wnętrzu, na wszystkich ścianach zachowała się unikalna polichromia odkryta przypadkowo w 1958 r. Malowidła pochodzą z różnych okresów – najstarsze z XIV w. zdobią ścianę wschodnią prezbiterium. Na ścianie północnej i południowej prezbiterium swoje dzieło namalowane w latach 1418-1428 pozostawił Mistrz Brzeskich Pokłonów Trzech Króli. Pozostałe ściany w XVI w. wypełnili jego naśladowcy. 

      

Z 2 połowy XIII w. pochodzi kościół parafialny pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa w Pogorzeli. Fundatorem świątyni był miejscowy, bardzo wpływowy ród Panów z Pogorzeli, z którego wywodził się m.in. biskup wrocławski Przecław z Pogorzeli. W 1 połowie XIV w. sklepienie i prezbiterium świątyni pokryto polichromią (Chrystus Sędzia, symbole ewangelistów, Koronacja NMP). W 1 poł. XV w. lokalni twórcy pokryli ściany świątyni scenami z życia Najświętszej Marii Panny, Chrystusa, Vir Dolorum, Boga Ojca i Santa Conversazione. Trzecia faza malowideł (kruchta i ściana zachodnia) powstała w 2 poł. XV w., a czwarta (podłucze tęczy) – w początkach XVI w. Gdy w 1545 r. kościół przejęli protestanci, malowidła znalazły się pod tynkiem. Dopiero w 1965 r. odsłonięto i poddano konserwacji pokrytepobiałą wapienną polichromie w prezbiterium.

    

                           
                                                                                               
W początkach XIV w. wzniesiono kościół parafialny pw. św. Jakuba Apostoła w Małujowicach. Najprawdopodobniej w latach 70. XIV w. mistrz pochodzący z Pragi nad stropem na ścianach szczytowych nawy pozostawił po sobie fragmenty cyklów Genezis i Dzieciństwa Chrystusa. Około 1450-1460 malowidłami pokryto ściany prezbiterium, a przed 1483 r. pomalowano nawę (cykl Starego i Nowego Testamentu, Sąd Ostateczny). W latach 1865-1870 polichromię I i II-go okresu odnowiono i częściowo pomalowano. Prace wykonał L'Oeillot de Mars, a fundatorem był urząd pruskiego konserwatora zabytków.

     

Generalnie w powiecie brzeskim możemy zidentyfikować przynajmniej 20 kościołów gotyckich, w części których późniejsze przebudowy zatarły pierwotne cechy stylowe. Najwięcej z nich wzniesiono w XIV w., na prostym schemacie kompozycyjnym składającym się z dwóch prostokątów – nawy i prezbiterium. Ogrom i skala tych przedsięwzięć pozwala mówić nawet o tzw. grupie kościołów brzeskich, tworzącej lokalne cechy charakterystyczne: schemat układu przestrzennego z prostym zamknięciem prezbiterium i płaskimi stropami w nawie. Prawdopodobnie, w średniowieczu wnętrza świątyń zdobiły wielobarwne malowidła przedstawiające sceny Biblijne. Najstarszymi XIII-wiecznymi obiektami są kościoły w Michałowie, Strzelnikach, Czeskiej Wsi, Gierszowicach, Pogorzeli i Starym Grodkowie. We wspomnianych już wyżej świątyniach w Strzelnikach i Pogorzeli znajdują się odkryte i odrestaurowane polichromie. W kościołach w Czeskiej Wsi i Gierszowicach pochodzące z XV w. malowidła odsłonięto podczas prac remontowych w latach 30. XX w. i ponownie zatynkowano. Prawdopodobnie pod tynkiem znajduje się również polichromia w kościele filialnym pw. św. Józefa w Michałowie (o czym świadczą zapiski konserwatorskie sprzed 1945 r.). Nie zachowały się natomiast wzmiankowane przez Lutscha malowidła (Zwiastowanie, cykl św. Barbary) w kościele w Starym Grodkowie.
Na przełom XIII/XIV w. datowany jest kościół parafialny pw. Matki Boskiej Różańcowej w Kruszynie. Pierwsze wzmianki o istnieniu parafii pochodzą z 1325 r., kiedy to wymieniony jest proboszcz Johannes. W latach 1543-1945 świątynia była w rękach ewangelików, wówczas też pokryto tynkiem średniowieczne polichromie. Dziś, potrzeba ogromnych nakładów aby je odsłonić, zakonserwować, zbadać i zabezpieczyć.
 Z XIV w. pochodzą kościoły w Małujowicach, Brzegu, Brzezinie, Buszycach, Zwanowicach, Zielęcicach i Kościerzycach. Spośród tej grupy kościołów cenne malowidła znajdują się we wspomnianych już Małujowicach oraz w kościele pw. św. Mikołaja w Brzegu. W tym ostatnim, będącym zarazem jednym z największych kościołów w Polsce (typ trójnawowej sklepionej bazyliki o zbliżonej szerokości wszystkich naw), podczas odbudowy kościoła w 1959 r. odkryto ukryte pod tynkiem malowidła ścienne. Ich największy fragment zdobi ścianę południową zakrystii (m.in. Ukrzyżowanie i męczeństwo rycerzy na górze Ararat, monogram IHS i chusta św. Weroniki, podtrzymywana przez duchownego i księcia, św. Erazm i Norbert, św. Marcin) oraz fragment sklepienia w absydzie prezbiterium. Jak udało się ustalić badaczom, dzieło to powstało w latach 1418-1428, a jego autorem jest Mistrz Brzeskich Pokłonów Trzech Króli. Polichromie gotyckie znajdujące się w prezbiterium i ścianie północnej kościoła parafialnego pw. Matki Bożej Różańcowej w Brzezinie odsłonięto w latach 1958-1961, ale ze względu na brak środków finansowych w 1962 r. postanowiono je ponownie zatynkować. Również pod tynkiem znajdują się malowidła zdobiące niegdyś świątynie w Buszycach i Zwanowicach. Zniszczeniu uległa polichromia w kościele filialnym pw. Chrystusa Króla w Zielęcicach, a zbadania wymaga domniemana dotychczas obecność malowideł pod tynkiem w kościele w Kościerzycach.

 

Po lewej: Wnętrza kościoła w Zwanowicach, po prawej: nieistniejąca polichromia w kościele w Zielęcicach. Fot.z Archiwum IS PAN w Warszawie.


 Z XV w. pochodzą kościoły w Bierzowie, Krzyżowicach, Młodoszowicach, Pępicach i Różynie. Średniowieczne polichromie (m.in. św. Jerzy, Pokłon Trzech Króli, Ukrzyżowanie, Męczeństwo na górze Ararat, Vir Dolorum) można podziwiać jedynie w kościele filialnym pw. Wniebowstąpienia Pańskiego w Krzyżowicach. Pochodzą one z lat 1418-1428, a ich twórcą jest Mistrz Brzeskich Pokłonów Trzech Króli. Pod tynkiem znajdują się malowidła w kościołach w Pępicach i Różynie (autorstwa Mistrza Brzeskich Pokłonów Trzech Króli), a te znajdujące się w kościele filialnym pw. św. Marcina Biskupa w Młodoszowicach zostały w 80% zniszczone podczas remontu kościoła w 1973 r.
Na XVI w. datowany jest obecny polsko-katolicki kościół w Obórkach, gdzie w zakrystii i na stropie zachowały się fragmenty malowideł.

           



Na wyznaczonym w 1997 r. Szlaku Polichromii Brzeskich znajduje się również kościół parafialny pw. Podwyższenia Krzyża Św. w Brzegu oraz kościół parafialny pw. św. Jana Chrzciciela w Łosiowie, na ścianach których można podziwiać barokowe dzieła sztuki śląskiej.



mapka szlaku

Joanna Banik

drukuj stronę


 
 
 
  aktualizacja: 05.09.2006
  o nas | projekty i programy | współpraca | zabytki  
 

2005 - Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków

email: robidz.opole@kobidz.pl