Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków w Warszawie powstał 15 października 2002 roku, w wyniku połączenia dwóch instytucji kultury Ośrodka Dokumentacji Zabytków i Ośrodka Ochrony Zabytkowego Krajobrazu. Jest on kontynuatorem działalności statutowej, dorobku naukowego i tradycji kulturowej obu tych instytucji, przede wszystkim zaś spadkobiercą zbiorów ewidencyjnych, dokumentacyjnych i spuścizn archiwalnych. Od 1 stycznia 2007 roku do Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków dołączono trzecią instytucję  Ośrodek Ochrony Dziedzictwa Archeologicznego.

W toku działalności ww. poprzedników Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków sukcesywnie gromadzono różnego rodzaju autorskie materiały archiwalne tekstowe, planistyczne i fotograficzne: ewidencyjne, dokumentacyjne, badawcze, studialne i naukowe. Mają one różnorodną proweniencję, począwszy od Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz wojewódzkich konserwatorów zabytków przez zakupy, darowizny, zlecenia, aż do prac własnych, powstałych podczas funkcjonowania wyżej wspomnianych instytucji. Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków dysponuje złożonymi zasobami archiwalnymi pozyskanymi w wyniku sukcesji po trzech instytucjach kultury i zgromadzonymi w toku własnej działalności oraz przekazanymi w użyczenie. Ze względu na zróżnicowany profil merytoryczny, rodzaje form i odmienny charakter zespołów materiałów (zespoły zamknięte i otwarte), Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków prowadzi działalność archiwalną w czterech komórkach organizacyjnych w Warszawie i szesnastu swoich oddziałach terenowych w miastach wojewódzkich. W Warszawie gromadzą, opracowują i udostępniają swe zbiory: Dział Ewidencji i Rejestru Zabytków, Dział Analiz Konserwatorskich, Dział Archeologii oraz Zespół ds. Archiwaliów. Ten ostatni oprócz archiwaliów własnych dysponuje także materiałami użyczonymi po Przedsiębiorstwie Państwowym Pracownie Konserwacji Zabytków. Analogicznie też 11 oddziałów terenowych posiada dokumentację własną wraz z sukcesją po Regionalnych Ośrodkach Studiów i Ochrony Środowiska Kulturowego (oddziałach terenowych Ośrodka Dokumentacji Zabytków) oraz użyczone materiały archiwalne po oddziałach terenowych PP PKZ.

Na polecenie Ministra Kultury i Sztuki w latach 1995-2001 Ośrodek Dokumentacji Zabytków przejął na terenie całego kraju w użyczenie materiały archiwalne dawnych jednostek organizacyjnych Przedsiębiorstwa Państwowego Pracownie Konserwacji Zabytków. Po wygaśnięciu umowy z 1995 roku, nowa umowa użyczenia wspomnianych archiwaliów – zawarta z ich następcą prawnym Polskimi Pracowniami Konserwacji Zabytków SA przedłuża Krajowemu Ośrodkowi Badań i Dokumentacji Zabytków czas ich użyczenia do k. 2015 roku.

Pewne części materiałów archiwalnych, nie rozpoznanych lub nie opracowanych, nie zostały uwzględnione w opisie zasobów Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków oraz jego oddziałów terenowych. Dlatego też ogólny rozmiar tych zasobów nie jest pełny w chwili obecnej i będzie wciąż wzrastał w miarę ich opracowywania, a także przybywania dokumentacji do zespołów otwartych i pozyskiwania nowych zespołów zamkniętych.

Prowadząc działalność statutową i realizując zapisy umowy użyczenia materiałów archiwalnych PP PKZ, Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków nieustannie zmienia stan posiadania i uporządkowania zasobów archiwalnych, dokładając wszelkich możliwych starań w zakresie opieki i zachowania oraz powiększania i doskonalenia w szczegółach obrazu naszej kulturowej przeszłości dla pokoleń przyszłości.


Autor: Marta Michałowska